Μαρτίνο Φθιώτιδας: Από την αρχαία Βουμελιταία έως και σήμερα

Το Μαρτίνο Φθιώτιδας ανήκει ιστορικά στην Οπουντία Λοκρίδα και έχει μια πολύ πλούσια και "βαθιά" ιστορία που ξεκινά χιλιάδες χρόνια πριν.

Στην ευρύτερη περιοχή του Μαρτίνου, από τον 3ο π.Χ. αιώνα, αναπτύχθηκε πόλη με το όνομα «Βουμελιταία» ή «Βουμελίτεια». Η πόλη άκμασε μέχρι τους βυζαντινούς χρόνους.

​Η Αρχαία Βουμελιταία (ή Βουμελίτεια)

​Η περιοχή του Μαρτίνου ταυτίζεται από πολλούς ιστορικούς και ερευνητές με την αρχαία πόλη Βουμελιταία.

• ​Τοποθεσία: Βρισκόταν στη θέση Παλαιοχώρι, περίπου 800 μέτρα νοτιοανατολικά από το σημερινό χωριό.
• ​Ονομασία: Λέγεται ότι το όνομά της προέρχεται από τον "βόμβο των μελισσών", υποδηλώνοντας μια περιοχή πλούσια σε μελισσοκομία.
• ​Διάρκεια: Κατοικήθηκε σχεδόν αδιάλειπτα από την αρχαιότητα έως τους βυζαντινούς χρόνους. Η μεταφορά των κατοίκων στη σημερινή θέση του Μαρτίνου έγινε κυρίως λόγω καταστροφικών σεισμών τον 6ο με 7ο αιώνα μ.Χ.

​Αρχαιολογικά Ευρήματα

​Στην ευρύτερη περιοχή έχουν έρθει στο φως σημαντικά ευρήματα που μαρτυρούν την ακμή της πόλης:

• ​Τα "Κόκκινα Αγάλματα": Δύο ονομαστά ανάγλυφα που βρέθηκαν στο Παλαιοχώρι. Το ένα απεικονίζει μια καθιστή ανδρική μορφή με ένα μικρό ελάφι, ενώ το δεύτερο είναι μια επιτύμβια στήλη που παριστάνει έναν έφηβο με χλαμύδα.
• ​Νομίσματα και Κοσμήματα: Έχουν βρεθεί χάλκινα δαχτυλίδια του 5ου αιώνα π.Χ. και ρωμαϊκά νομίσματα, γεγονός που αποδεικνύει την εμπορική δραστηριότητα της περιοχής.
• ​Αρχαϊκή & Κλασική Περίοδος: Τα ευρήματα δείχνουν ότι η περιοχή συμμετείχε ενεργά στα γεγονότα της Οπουντίας Λοκρίδας, με αναφορές ακόμα και για συμμετοχή κατοίκων σε ιστορικούς σταθμούς όπως οι Θερμοπύλες και το Αρτεμίσιο.

 ​Ακολουθούν τα σημαντικότερα ευρήματα που αξίζει να γνωρίζετε:

​1. Τα Επιτύμβια Ανάγλυφα (5ος - 4ος αι. π.Χ.)

​Είναι ίσως τα πιο χαρακτηριστικά εκθέματα από το Μαρτίνο.

• ​Ο "Έφηβος του Μαρτίνου": Μια εντυπωσιακή επιτύμβια στήλη που απεικονίζει έναν νεαρό άνδρα με χλαμύδα. Η τέχνη της θυμίζει έντονα τα αττικά εργαστήρια, γεγονός που δείχνει τις στενές σχέσεις της περιοχής με την Αθήνα εκείνη την εποχή.
• ​Η Καθιστή Μορφή: Ένα ανάγλυφο που απεικονίζει έναν άνδρα σε θρόνο, ο οποίος κρατά ένα ελάφι. Αυτό το εύρημα συχνά συνδέεται με τη λατρεία τοπικών θεοτήτων ή την υψηλή κοινωνική θέση του νεκρού.

​ Κεραμική και Μικροτεχνία

​Στο μουσείο εκτίθενται αντικείμενα που βρέθηκαν σε τάφους της περιοχής "Παλαιοχώρι":

• ​Μελανόμορφα και Ερυθρόμορφα Αγγεία: Λήκυθοι και σκύφοι που χρησιμοποιούνταν σε τελετουργίες ταφής.
• ​Ειδώλια: Πήλινα ομοιώματα γυναικείων μορφών και ζώων, τα οποία τοποθετούνταν ως κτερίσματα (δώρα προς τους νεκρούς).

​Κοσμήματα και Μεταλλοτεχνία

​Η αρχαία Βουμελιταία φαίνεται πως είχε εύπορους κατοίκους, όπως προκύπτει από:

• ​Χάλκινα Δαχτυλίδια και Πόρπες: Χρονολογούνται κυρίως στον 5ο αιώνα π.Χ.
• ​Νομίσματα: Χάλκινα νομίσματα της Λοκρίδας αλλά και ρωμαϊκών χρόνων, που επιβεβαιώνουν ότι το Μαρτίνο ήταν σημαντικός εμπορικός κόμβος πάνω στον δρόμο που ένωνε τη Βοιωτία με τη Φθιώτιδα.

​Γιατί έχουν "κόκκινο" χρώμα;

​Συχνά θα ακούσετε τους ντόπιους να αναφέρονται στα "Κόκκινα Αγάλματα". Αυτό οφείλεται στη σύσταση του εδάφους στο Μαρτίνο, το οποίο είναι πλούσιο σε σιδηρομετάλλευμα (λατερίτης). Με την πάροδο των αιώνων, η οξείδωση του σιδήρου στο χώμα "έβαψε" το μάρμαρο, δίνοντάς του αυτή την ιδιαίτερη κοκκινωπή απόχρωση που τα κάνει μοναδικά.

​ Η Σύνδεση με τους Λοκρούς

​Οι κάτοικοι ήταν μέρος των Οπούντιων Λοκρών, με πρωτεύουσα τον Οπούντα. Ως Λοκροί, θεωρούνταν από τα παλαιότερα ελληνικά φύλα, με τον Όμηρο να αναφέρει τον ηγέτη τους, Αίαντα τον Λοκρό, στην Ιλιάδα.

Έλευση Αρβανιτόφωνων το 1383 μ.Χ.

 Μόνο το αρβανίτικο τμήμα, ιδρύθηκε περί το 1383, στο δυτικο μέρος του σημερινού Μαρτίνου και οφείλει το όνομά του στον Μαρτίν Μουζάκη, αρχηγό φατρίας αρβανιτόφωνων και ελληνόφωνων εποίκων από τη Βόρεια Ήπειρο, οι οποίοι διώχτηκαν είτε από τους Αλβανούς της περιοχής, είτε από τους Σέρβους του Ντουσάν.

Το παλαιό χωριό γύρω από την εκκλησία των Ταξιαρχών προέρχεται από την αρχαία Βουμελιταία ή Παλιοχώρι Μαρτίνου πού είναι μία από τις μακροβιότερες αρχαίες πόλεις με αδιάλειπτη κατοίκιση. Η μετακόμιση στον απέναντι λόφο στο σημερινό Μαρτίνο έγινε λόγο σεισμών τον 6ο με 7ο αιώνα.

Τουρκοκρατία

Το 1466 στο Μαρτίνο υπήρχαν 13 νοικοκυριά αρβανιτόφωνων μόνο στο δυτικό τμήμα, το 1506 αυξήθηκαν σε 46 και το 1521 έφτασαν τα 77. Η αύξηση των κατοίκων του Μαρτίνου συνεχίστηκε και το 1688 τα νοικοκυριά του χωριού ήταν 100, ενώ προεπαναστατικά, το 1810, έφτασαν τα 300, όλα Χριστιανών

Ο περιηγητής Αργύρης Φιλιππίδης, που επισκέφτηκε τη Λοκρίδα το 1815, έγραψε για το Μαρτίνο: «Το Μαρτίνο έχει σπίτια τριακόσια Χριστιανών. Και εδώ η γενική γλώσσα είναι τα Αρβανίτικα. Μιλούν βέβαια και στη δική μας γλώσσα (…). Έχει καλά νερά και τόπο πολύ…κάνουν σιτάρι, κριθάρι, βαμβάκι, κρασί και άλλα γεννήματα (...) έχουν πρόβατα και γίδια αρκετά (...) ». Επίσης αναφέρει ότι εκείνη την περίοδο το Μαρτίνο υπαγόταν εκκλησιαστικά στη Θήβα.

Από την Ελληνική επανάσταση του 1821 έως την απελευθέρωση

Κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, το Μαρτίνο ανέδειξε επτά αγωνιστές, τους: Δήμο Αγγελή, Δήμου Βέργο, Κόλλια Ιωάννη, Κούρο Δήμο, Μαρτιναίο Λουκά του Ν., Μήτζου Γιαννάκη και Πάνο Θεοδωρή.

Μία από τις σημαντικότερες μάχες κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης στην ευρύτερη περιοχή της Λοκρίδας ήταν αυτή του Μαρτίνου, που διεξήχθη στις 29 Ιανουαρίου του 1829.[1] Ο Βάσος Μαυροβουνιώτης με την ΣΤ' χιλιαρχία του αποδεκάτισε τα στρατεύματα των Τούρκων. 

Το Δεκέμβρη του 1828 ο Μαχμούτ Πασάς ξεκίνησε για τη Λιβαδειά με 6.000 πεζούς και 600 ιππείς.

Έφτασε στο Μαρτίνο με δύναμη 3.000 πεζών και 500 ιππέων στις 28 Ιανουαρίου 1828. Ο Βάσος Μαυροβουνιώτης ήταν οχυρωμένος με τους άνδρες του στα σπίτια, έχοντας παράλληλα στήσει οδοφράγματα στους δρόμους του χωριού.

Άφησε ανοικτό μόνο τον κεντρικό δρόμο του χωριού, ώστε να παγιδέψει τους Τούρκους. Πράγματι ο στρατός του Μαχμούτ Πασά παγιδεύτηκε στο εσωτερικό του χωριού, και αποδεκατίστηκε. Στη μάχη σκοτώθηκαν διακόσιοι Τούρκοι στρατιώτες, αρκετοί τραυματίστηκαν και στα χέρια των Ελλήνων υπερασπιστών της πόλης έμειναν λάφυρα και τρεις τουρκικές σημαίες.

Το σπουδαιότερο αποτέλεσμα της νικηφόρας μάχης για τους Έλληνες, ήταν ότι απέτρεψαν τα τουρκικά σχέδια για ανακατάληψη της Στερεάς Ελλάδας, όπως επίσης και ότι δόθηκε η δυνατότητα στον Ιωάννη Καποδίστρια να διαπραγματευτεί υπό διαφορετικούς και ευνοϊκότερους όρους τα σύνορα του ανεξάρτητου, νεοσύστατου ελληνικού κράτους.

Από την σύσταση του νέου Ελληνικού Κράτους έως σήμερα

Το 1844 το Μαρτίνο έγινε έδρα του Δήμου Λάρυμνας, με συνολικό πληθυσμό 2.050 κατοίκους.

Η έδρα μεταφέρθηκε στο Προσκυνά το 1857, για να επανέρθει στο Μαρτίνο το 1872.
Ο δήμος περιελάμβανε εκτός του Μαρτίνου, τα χωριά Προσκυνά, Παύλο, Λούτσι, Ράδου (Ράδι), Μάζι, Μαλεσίνα, τις Μονές Αγ. Γεωργίου και Αγ. Τριάδας, Καλύβια, Μύλοι Λάρμας και Μύλος Ζέϊκου.

Το 1882 άρχισε η λειτουργία του «Ελληνικού Σχολείου» ή «Ελληνικού Σχολαρχείου» στο Μαρτίνου.

Στον μεγάλο σεισμό του 1894 που χτύπησε τη Λοκρίδα, το Μαρτίνο υπέστη σημαντικές ζημιές. Σε σύνολο 1.434 κατοίκων, σκοτώθηκαν 39 και άλλοι 23 τραυματίστηκαν, ενώ κατέρρευσαν 300 σπίτια.

Το 1907 ο δήμος Λάρυμνας αριθμούσε 5.309 κατοίκους, εκ των οποίων οι 1.586 ήταν κάτοικοι Μαρτίνου, με δήμαρχο τον Σπ. Γιάγκου.

Το Μαρτίνο αναγνωρίστηκε ως ανεξάρτητη κοινότητα το 1912, αφού αποσπάστηκε από τον τέως Δήμο Λάρυμνας. Η νέα κοινότητα περιλάμβανε το Μαρτίνο και το μεταλλείο της Τσούκας. Το 1920 ο πληθυσμός της κοινότητας έφτανε τους 1605 κατοίκους.

Το 1929 ιδρύθηκε ο ποδοσφαιρικός σύλλογος «Οπούντιος Μαρτίνου».

Το 1952 το Μαρτίνο είχε 2.068 κατοίκους.

Ένα άλλο βασικό χαρακτηριστικό της περιοχής είναι η παρουσία αρκετών πολιτιστικών ομάδων. Το 1976 ιδρύθηκε ο Μορφωτικός Σύλλογος Μαρτίνου, «ΜΟ.ΣΥ.Μ» που επιδιώκει την υποστήριξη κάθε λογής πράξης πολιτισμικού ενδιαφέροντος.

Από το 1997 το Μαρτίνο ανήκε στο νεοσύστατο δήμο Οπουντίων. Με τη νέα διοικητική διαίρεση του ελληνικού κράτους, (Σχέδιο Καλλικράτης), το Μαρτίνο εντάχθηκε στον διευρυμένο Δήμο Λοκρών.

Πηγές : 

1) https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%B1%CF%81%CF%84%CE%AF%CE%BD%CE%BF

2) Gemini AI